معناي بطلان قرار داد
معناي بطلان قرارداد و دلايل باطل شدن آن در قانون مدني
انسانها ناتوان از آن هستند كه بخواهند تمامي نيازهاي خود را بهتنهايي تأمين كنند و همين ناتواني موجب شده تا به ديگر همنوعان خود روي آورند و از طريق برقراري روابط اجتماعي، خلأهاي زندگي خود را پر كنند. بديهي است اين روابط -كه ممكن است مالي يا غيرمالي باشند- بدون وجود ضوابط و قواعد نميتوانند دوام بياورند. ازاينرو به مرور زمان شاهد آن بوديم كه اين سبك زندگي، انسان و جوامع انساني را به سمت تدوين قواعد و مقررات براي تنظيم بهتر اين روابط سوق داد. در كنار اين قواعد شاهد ظهور قالبهايي هستيم كه روابط افراد در درون آنها تعريف ميشود و يكي از شايعترين آنها، قرارداد يا معامله است. شكلگيري (انعقاد) و برهمخوردن قرارداد هم تابع قواعد خاصي است. در اين ميان يكي از اصطلاحات مرتبط با قراردادها، بطلان قرارداد است. شايد بارها اين جمله را شنيده باشيد كه «فلان قرارداد يا معامله باطل است» اما واقعا مقصود از بطلان معاملات چيست و در چه صورتي ميتوان گفت كه يك معامله باطل است؟ در اين نوشتار به مفهوم بطلان قرارداد و موارد باطل بودن و آثار آن خواهيم پرداخت.
معناي بطلان قرارداد
هريك از قراردادها و معاملاتي كه در قوانين پيشبيني شده است آثار خاصي دارد كه برخي از اين آثار، اصلي و برخي ديگر، فرعي هستند. افراد براي تحقق اين آثار، چنين قراردادهايي را منعقد ميكنند اما بايد توجه كرد كه براي بهوجود آمدن اين آثار بايد شرايط خاصي رعايت شود و در صورت عدم رعايت اين شرايط، نميتوان انتظار تحقق اين آثار را داشت. براي مثال اثر اصلي قرارداد بيع (خريد و فروش) انتقال مالكيت است؛ يعني شخصي كه با پرداخت مبلغي اتومبيل شخص ديگر را خريداري ميكند، با اين معامله مالكيت اتومبيل از فروشنده به او منتقل ميشود. در مقابل فروشندهي اتومبيل هم مالك پولي ميشود كه خريدار به او پرداخت كرده است. نمونهي ديگر اين قراردادها، عقد ازدواج (نكاح) است. اثر اصلي عقد نكاح، ايجاد رابطهي زوجيت است؛ يعني با اين عقد، زن و مرد به هم مَحرم شده و با ايجاد زوجيت، حقوق و تكاليفي براي هريك از آنها به وجود ميآيد. برخي مواقع يك قرارداد با رعايت تمامي شرايط منعقد ميشود و پس از مدتي به خواست طرفين يا به علتي ديگر از بين ميرود. هنگامي كه قرارداد به خواست و ارادهي طرفين از بين برود، از آن به «فسخ قرارداد» تعبير ميشود اما هنگامي كه قرارداد به حكم قانون از بين برود، به آن «انفساخ قرارداد» ميگويند.
اما در برخي مواقع به علت عدم رعايت قواعد و ضوابطي كه در قانون پيشبيني شده است، به طور كلي يك قرارداد از ابتدا به وجود نميآيد. در واقع هنگامي كه از باطل بودن قرارداد يا معاملهاي سخن ميگوييم، مقصودمان اين است كه بهطور كلي هيچ قراردادي شكل نگرفته و در نتيجه هيچيك از آثار اصلي و فرعي مربوط به آن نيز بهوجود نميآيد. در واقع هنگامي كه گفته ميشود «يك قرارداد باطل است»، مقصود اين است كه اين قرارداد از ابتدا هم به وجود نيامده و گويا هيچ قراردادي در ميان نبوده است؛ نه اينكه ابتدا و در يك بازهي زماني به وجود آيد و سپس از بين برود. قرارداد باطل از نظر قانونگذار وجود خارجي ندارد. بايد توجه نمود كه قرارداد باطل به هيچ عنوان و با هيچ اقدام بعدي نميتواند تبديل به قراردادي صحيح شود و از اين رو گفته ميشود كه «قرارداد باطل همچون مُردهاي است كه نميتوان آن را زنده كرد». براي مثال هنگامي كه گفته شود قرارداد بيع باطل است، مقصود اين است كه از ابتدا هيچ قرارداد بيعي شكل نگرفته و در نتيجه اثر اصلي اين قرارداد كه انتقال مالكيت است، تحقق پيدا نكرده است. برايناساس هيچ مالكيتي هم به هيچيك از طرفين (يعني خريدار و فروشنده) انتقال پيدا نميكند و حقوق و تكاليف بعدي هم بر هيچيك از آنها بار نميشود. از طرفي هيچ اقدامي از طرف خريدار و فروشنده هم نميتواند اين قرارداد باطل را تبديل به قراردادي صحيح نمايد.
موارد باطل بودن معاملات
هنگامي كه يك قرارداد با رعايت تمامي قواعد و شرايط قانوني تشكيل ميشود، طرفين ميتوانند در صورت وجود مواردي كه قانونگذار ذكر نموده است، آن را برهم بزنند يا در برخي موارد هم قرارداد بدون ارادهي طرفين و بهصورت خودكار برهم ميخورد. حالت اول كه با دخالت ارادهي طرفين تحقق پيدا ميكند، «فسخ» نام دارد و به حالت دوم كه در تحقق آن ارادهي طرفين هيچ دخالتي ندارد، «انفساخ» ناميده ميشود. هريك از اين دو حالت براي آنكه تحقق پيدا كنند، نياز به شرايطي خاص دارند. نكتهي قابل توجه آن است كه عدم رعايت شرايط قانوني هميشه به بطلان قرارداد و معاملات منتهي نميشود و گاهي ممكن است سرنوشت ديگري را براي قرارداد رقم بزند. برايناساس بايد به اين پرسش پاسخ داد كه دقيقا در صورت وجود چه شرايطي ميتوان گفت كه يك قرارداد باطل است؟ در اين بخش با توجه به آنچه در قانون مدني ذكر شده است، به مواردي كه موجب باطل بودن يك قرارداد ميشوند اشاره خواهيم نمود.
برچسب: ،